İktisadi Düşünce Tarihi Kaynağı Olarak Edebiyat: Geç Osmanlı İmparatorluğu'ndan Üç Örnek

Abstract

Bu makale, geç on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı edebiyatının iktisadi düşünce tarihi için önemli ve henüz yeterince işlenmemiş bir kaynak olduğunu örnekleriyle göstermeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla, özellikle Osmanlı roman ve öykü türünün görece az bilinen eserlerine odaklanacağız. Bunun iki temel nedeni vardır. Birincisi, Recâizâde Mahmud Ekrem’in Araba Sevdası (1896) ve Ahmed Midhat Efendi’nin Felatun Bey ile Rakım Efendi (1876) romanları gibi çok bilinen eserlerdeki iktisadi tema ve mesajlar daha önce incelenmiştir. İkinci neden ise, o döneme ait yeni iktisadi fikirlerin yayılma alanının birkaç çok bilinen eserden öteye gittiğini, dolayısıyla kültürel etkilerinin sanılandan fazla olduğunu daha açık bir şekilde göstermektir. Çalışmamızda ilk olarak iktisat, iktisat tarihi ve edebiyat arasındaki ilişkiye ve Osmanlı düzyazı edebiyatına dair kısa bir giriş yaptıktan sonra üç yazarın eserlerine odaklanacağız: Ahmed Midhat Efendi’nin “Teʿâvün ve Tenâsur” (1871–72) adlı öyküsü (ve kısaca Henüz 17 Yaşında [1871] ve Müşâhedat [1891] adlı romanları), Mehmed Tahir Bey’in Netice-i Saʿy (1893-94) adlı uzun öyküsü ve Hüseyin Cahid’in (Yalçın) “Hayat-ı Muhayyel” (1899) adlı ütopik öyküsü. Bu eserlere dair derli toplu bir inceleme, iktisadi düşüncenin geç on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’ndaki kültürel etkisine dair önemli ipuçları sağlayacakt